بازی، بازیه؛ بالاخره یکی می‌بره و یکی می‌بازه! این جمله را بارها شنیده‌ایم. اما گاهی آنچه از یک مسابقه باقی می‌ماند، نه نتیجه روی تابلوست و نه مدالی که به گردن قهرمان آویخته می‌شود؛ بلکه تصویر دو ورزشکار است که پس از رقابتی سخت، دست یکدیگر را می‌فشارند و به هم احترام می‌گذارند.
ورزش فقط رقابت برای کسب مدال نیست؛ فرصتی است برای آشنایی با آدم‌هایی که شاید زبان، فرهنگ و سبک زندگی متفاوتی داشته باشند، اما در زمین مسابقه هدفی مشترک را دنبال می‌کنند.
با این حال، آیا ورزش همیشه به دوستی و همدلی منجر می‌شود؟ چگونه می‌توان از ظرفیت آن برای ترویج صلح و همزیستی استفاده کرد؟ برای بررسی این موضوع، با یک فعال حوزه ورزش درباره نقش مربیان، تجربه‌های ورزشی بین‌المللی و تأثیر ورزش بر روابط انسانی گفت‌وگو کرده‌ایم.
گاهی یک دست دادن، از هزاران سخنرانی اثرگذارتر است
وقتی از نقش ورزش در ترویج صلح صحبت می‌کنیم، دقیقاً منظورمان چیست؟ آیا ورزش به‌تنهایی می‌تواند اختلاف‌ها را از بین ببرد؟
ورزش به‌تنهایی نمی‌تواند همه مشکلات را حل کند، اما می‌تواند به آدم‌ها یاد بدهد چگونه با وجود اختلاف، کنار یکدیگر باشند. ورزشکار در تمرین یاد می‌گیرد که همیشه برنده نیست، ممکن است اشتباه کند یا با تصمیم داور موافق نباشد. مهم این است که در چنین شرایطی چگونه رفتار می‌کند.
اگر یاد بگیریم پس از شکست به حریف احترام بگذاریم و هنگام پیروزی او را تحقیر نکنیم، این رفتار می‌تواند به زندگی روزمره‌مان هم منتقل شود.
او تأکید می‌کند که رفتار مربیان در این مسیر اهمیت زیادی دارد: «اگر مربی فقط بردن را مهم بداند و توهین به حریف را نشانه غیرت معرفی کند، نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم ورزشکاران روحیه همزیستی پیدا کنند. اخلاق باید بخشی از آموزش ورزش باشد، نه فقط شعاری روی دیوار باشگاه«.
وقتی حریف، دیگر یک غریبه نیست
آیا حضور در یک تیم ورزشی می‌تواند نگاه افراد را به کسانی که از فرهنگ دیگری می‌آیند تغییر دهد؟
این فعال حوزه ورزش می‌گوید: تصور کنید دو نوجوان از دو شهر متفاوت در یک اردو کنار هم قرار می‌گیرند. شاید در ابتدا شناخت چندانی از هم نداشته باشند، اما وقتی با هم تمرین می‌کنند، برای موفقیت تیم تلاش می‌کنند و سختی‌های مسابقه را پشت سر می‌گذارند، فرصت پیدا می‌کنند یکدیگر را بهتر بشناسند.
گاهی یک همکاری ساده در تمرین یا کمک به هم‌تیمی‌ای که آسیب دیده، بیشتر از ساعت‌ها صحبت درباره دوستی و احترام تأثیر می‌گذارد. آدم‌ها وقتی از نزدیک با یکدیگر آشنا می‌شوند، فرصت پیدا می‌کنند قضاوت‌های قبلی خود را تغییر دهند.«
البته برای اینکه بدانیم چنین تجربه‌هایی واقعاً به تقویت همدلی منجر شده‌اند، باید فراتر از روایت‌های شخصی رفت. گفت‌وگو با ورزشکاران، بررسی تجربه آن‌ها پیش و پس از اردو و پیگیری ارتباط‌های شکل‌گرفته می‌تواند تصویر دقیق‌تری از اثر برنامه‌های ورزشی ارائه دهد.
از سفر کشتی‌گیران تا دوستی‌های ورزشی
سفر تیم‌های کشتی ایران به آمریکا و دیدارهای ورزشی میان ورزشکاران دو کشور، نمونه‌ای از فرصت‌هایی است که رقابت حرفه‌ای می‌تواند برای آشنایی و تعامل فراهم کند.
از او می‌پرسم چرا کشتی، با وجود رقابت نزدیک و سخت آن، ظرفیت خوبی برای نشان دادن مفهوم احترام دارد؟
او می‌گوید: «در کشتی، هر دو ورزشکار تمام تلاششان را می‌کنند تا برنده شوند، اما این رقابت به معنای دشمنی نیست. آن‌ها باید قواعد را رعایت کنند و پس از پایان مسابقه نیز برای یکدیگر احترام قائل باشند. این یکی از زیباترین درس‌های ورزش است؛ می‌توانی برای پیروزی بجنگی، بدون اینکه حرمت حریفت را زیر پا بگذاری «.
این فعال حوزه ورزش درباره اهمیت سفرهای بین‌المللی ادامه می‌دهد: «وقتی ورزشکاران فرصت دارند بیرون از میدان مسابقه با هم صحبت کنند، درباره تمرین‌ها، سختی‌های مسیر قهرمانی و تجربه‌های شخصی‌شان بیشتر می‌فهمند. شاید در ابتدا فقط رقیب یکدیگر باشند، اما بعد متوجه می‌شوند در بسیاری از مسائل، تجربه‌های مشترکی دارند.«
آیا ورزش همیشه پیام‌آور صلح است؟
با وجود این ظرفیت‌ها، گاهی در مسابقات شاهد توهین، خشونت و درگیری هستیم. چرا چنین اتفاق‌هایی رخ می‌دهد؟
چون ورزش از جامعه جدا نیست. اگر تعصب و خشونت در رفتارهای روزمره وجود داشته باشد، ممکن است وارد ورزش هم بشود. وقتی تنها معیار موفقیت، پیروزی به هر قیمت باشد، اخلاق به حاشیه می‌رود.
برای جلوگیری از این وضعیت، مربیان باید الگوی رفتاری مناسبی باشند و باشگاه‌ها نیز در برابر توهین، تبعیض و خشونت قواعد مشخصی داشته باشند. احترام به حریف و رعایت انصاف باید به‌اندازه مهارت فنی مورد توجه قرار بگیرد.
چگونه می‌توان فهمید یک برنامه ورزشی واقعاً به تقویت همزیستی کمک کرده است؟
نباید فقط تعداد مسابقات یا شرکت‌کنندگان را بشماریم. باید ببینیم افراد چه تجربه‌ای داشته‌اند، آیا همکاری میان آن‌ها بیشتر شده و آیا پس از پایان برنامه ارتباطشان ادامه پیدا کرده است. حتی می‌توان نگرش شرکت‌کنندگان را پیش و پس از یک دوره ورزشی بررسی کرد.
چنین رویکردی کمک می‌کند به‌جای اکتفا به شعارهای زیبا، درباره نتایج واقعی برنامه‌های ورزشی صحبت کنیم.
صلح از محله شروع می‌شود
آیا برای ترویج همزیستی حتماً باید مسابقات بین‌المللی برگزار شود؟
نه، گاهی همه‌چیز از یک زمین کوچک در محله شروع می‌شود. وقتی افراد با شرایط و پیشینه‌های متفاوت در یک فضای ورزشی کنار هم قرار می‌گیرند، فرصت آشنایی و همکاری پیدا می‌کنند. البته به شرطی که امکانات برای همه قابل دسترس باشد و کسی به دلیل شرایط اقتصادی یا محدودیت‌های دیگر از مشارکت محروم نشود.
این فعال حوزه ورزش که تجربه مفیدی در رشته ورزشی کشتی دارد نقش خانواده‌ها، مدارس و رسانه‌ها را نیز مهم می‌داند و می‌گوید: خانواده می‌تواند احترام را آموزش دهد، مدرسه فرصت همکاری ایجاد کند و باشگاه محیطی امن برای تمرین بسازد. رسانه‌ها هم می‌توانند در کنار مدال و رکورد، داستان ورزشکارانی را روایت کنند که با رفتار حرفه‌ای و احترام به دیگران الگو می‌شوند.
به باور او، معرفی چنین الگوهایی به مخاطبان کمک می‌کند موفقیت ورزشی را تنها در کسب مدال خلاصه نکنند.
پیروزی واقعی کجاست؟
در پایان گفت‌وگو از او می‌پرسم اگر قرار باشد یک پیام به ورزشکاران جوان بدهد، چه می‌گوید؟
از رفتارهای کوچک شروع کنید. به حریف سلام کنید، هنگام شکست مسئولیت عملکرد خودتان را بپذیرید و هنگام پیروزی، کسی را تحقیر نکنید. اگر در تیم اختلافی پیش آمد، به‌جای توهین درباره آن گفت‌وگو کنید. فرهنگ احترام از همین رفتارهای ساده شکل می‌گیرد.
و پیروزی واقعی از نگاه تو چیست؟
مدال و رکورد ارزشمندند، اما اگر ورزشکار پس از یک مسابقه، علاوه بر تجربه و مهارت بیشتر، یاد گرفته باشد به انسانی که روبه‌رویش ایستاده احترام بگذارد، آن رقابت دستاوردی فراتر از نتیجه داشته است.
پایان مسابقه، آغاز یک مسئولیت
وقتی صدای تشویق‌ها خاموش می‌شود و ورزشکاران زمین مسابقه را ترک می‌کنند، نتیجه در جدول ثبت می‌شود؛ اما اثر رفتار آن‌ها ممکن است مدت‌ها در ذهن دیگران باقی بماند.
ورزش به‌تنهایی تضمین‌کننده صلح نیست. این ظرفیت زمانی شکوفا می‌شود که آموزش درست، فرصت مشارکت برابر و احترام به تفاوت‌ها در کنار رقابت قرار بگیرند.
از تشک کشتی تا زمین فوتبال و از مسابقات بین‌المللی تا زمین‌های کوچک محله‌ای، ورزش می‌تواند فرصتی برای تمرین همکاری، پذیرش تفاوت‌ها و مدیریت مسالمت‌آمیز اختلاف‌ها باشد.
شاید ورزش نتواند به‌تنهایی جهان را تغییر دهد، اما می‌تواند به انسان‌ها یاد بدهد که برای پیروزی تلاش کنند، بی‌آنکه احترام به یکدیگر را فراموش کنند.
